Ég naut þeirra forréttinda hjá Alþingi að leiða hagnýtingu vefsins í landinu á árunum 1993-1996. Gögnin pössuðu fyrir kerfið, eitt tengdist öðru og þau ófust saman. Þetta eru þingmannaskrá, málaskrá, skjalaskrá, þingfundaskrá, nefndamálaskrá, atkvæðagreiðsluskrá, upptökur ofl. Að lokum bættist Lagasafnið við, sem kóróna vefjar Alþingis – og tengist þingmálum svo sannarlega. Í þá daga voru fáar stofnanir tengdar Internetinu, aðallega HÍ og nokkrar rannsóknarstofnanir – en Stjórnarráð Íslands var ótengt og var það lengst af á síðustu öld. Stjórnarráðið gerði ákveðnar athugasemdir við vef Alþingis (ætlaði sér að selja opinber gögn), en fordæminu var svo vel tekið, ekki síst í HÍ, að öll gagnrýni á þessa nýjung hljóðnaði brátt.
Óhjákvæmilegt er samt að nefna hvað Stjórnarráð Íslands hefur alltaf tekið vefnum illa og upplýsingagjöf þess er víðast í skötulíki og miðlæg upplýsingavinnsla hefur varla þróast frá því SkÝRR var selt. Ísland.is er enn hlægilegt og stofnanir EES-samningsins hafa gert athugasemdir við þjónustu þess. Ég fæ reglulega fyrirspurnir um kæruleiðir fyrir almenning sem vill afla sér opinberra upplýsinga eða fá rökstuðning (sem er oft svarað með útúrsnúningi) og ég veit að fréttamenn standa í stöðugu stappi við ríkisstofnanir og Stjórnarráðið. Réttarkerfið er með einhverja snautlegustu vefi landsins og tengja dóma ekki við Lagasafn og þingmál Alþingis. Svo ég nefni nú ekki reglugerðir, gjaldskrár og önnur stjórnvaldsfyrirmæli sem sett eru á grundvelli laga. Þetta kemur því máli við sem hér er rætt um.
Nú stöndum við frammi fyrir því að vefurinn er í sjálfu sér úreltur og notkun hans á heimsvísu dróst saman um 20% á síðasta ári. Í stað hans – og lélegra opinberra vefa sem margir hafa óttast að þurfa að nota til frambúðar – kemur gervigreindin. Almenningur getur framvegis talað við tölvuna eins og mann sem veit allt og fengið þær upplýsingar sem hann þarf. Gervigreindin er bæði kurteis og vingjarnleg og framkvæmir leiðbeiningareglu stjórnsýslunnar óaðfinnanlega.
Í stað þess að taka nýrri tækni fagnandi – í stað þess að Alþingi og Stjórnarráðið leiði nýja hagnýtingu hennar – þegja þær stofnanir þunnu hljóði og láta eins og ekkert hafi gerst. Enn verra er að leiðandi fólk í menningu og listum hrakyrðir nýju tæknina og telur hana bæði vita lítið, brjóta höfundarrétt og bera með sér hina verstu breytingu. Fáir í þeirra hópi mæla þó beint með sniðgöngu enda væri það gróf afvegaleiðing mikilvægrar þróunar. Það er þessari afstöðu sem ég vil andmæla. Ég verð þó að nefna að fræðimannasamfélagið tekur tækninni vel, enda stendur hagnýting hennar háskólastarfi nærri (eykur afköst við rannsóknir stórfelldlega).
Takmarkanir gervigreindarinnar fyrir íslenska notkun felast í því að hún hefur aðgang af litlu af opinberu efni og af lítilli séríslenskri þekkingu. Mér er sagt, en hef ekki fengið það staðfest, að Stjórnarráð Íslands loki á að gervigreindin geti lesið vefi þess.
Ég hef velt fyrir mér siðareglum fyrir gervigreindina og spurt hvort eðlilegt sé að leita sér upplýsinga hjá henni – en ekki að láta hana forma þær upplýsingar í nafni notandans, t.d. sem bréf, erindi, blaðagrein eða fræðigrein. Menningarvitar virðast telja nánast dauðasök að gervigreindin skrifi texta fyrir stjórnmálamenn og almenning og þetta hefur orðið mér umhugsunarefni. Aðrar siðareglur, svo sem að gervigreindin sé notuð til að ganga inn á hið persónulega rými einstaklinga eru að mínu viti lífsnauðsynlegar og ESB leiðir reglusetninguna í því efni í heiminum. Hér er m.a. átt við djúpfalsanir.
En lítum á tölvunarfræðingana, sem nota gervigreindina af mestri kunnáttu. Gervigreindin er mjög dugleg að forrita og hafa höfundar hennar lagt áherslu á það í þeim tilgangi að hún geti forritað sig sjálf af meiri snilli en maðurinn og þannig sjálf aukið greind sína langt umfram það sem hann getur gert og þá með sívaxandi hraða. Það á sér aftur bakhlið sem er nýkomin fram sem er að gervigreindin er duglegri en hakkarar við að brjóta upp tölvukerfi og enn sem komið er má nota hana til þess. Vafalítið koma upp margar fleiri spurningar um notkun hennar eftir því sem hún fer meira fram úr getu manna. Sérstaklega er talað um möguleika hennar í hernaði á nýjum forsendum. En munum samt að það sem má nota til ills má yfirleitt líka nota til góðs og tölvutæknin hefur bæði alltaf kallað á kvika reglusetningu (sem ávallt er á eftir tækninni) – og svo leysir hún oft innri mótsagnir sínar eftir því sem afl hennar eykst.
En hvað með forritarana? Þeir vinna við sköpun. Þeir nota gervigreindina til að forrita fyrir sig, þeir segja henni fyrir verkum og skoða á eftir hvernig til tókst. Þeir eru farnir að segja fyrir um flókin forrit, þá þarf að segja nákvæmlega til um kerfi sem gervigreindin er jafnvel heila nótt að forrita. Svo mæta þeir í vinnuna að morgni og sannreyna að kerfið virki eins og það átti að gera. Hið mikla afl gervigreindarinnar til að forrita hefur aukið áhyggjur um fjöldaatvinnuleysi hjá tölvunarfræðingum – en stutt er síðan heimurinn kallaði á sífellt fleiri forritara og þeir voru taldir lykillinn að aukinni auðlegð þjóða. En nú getur hver sem er forritað? Já, halda má því fram. Eða hvað? Varla allir, það þarf ákveðja innsýn, þekkingu og reynslu til að gefa gervigreindinni hin réttu fyrirmæli. Og það þarf að skilja kerfið sem búa á til – eða á ég að kalla það hugverk – til að geta sannfært sig um að það vinni eins og til er ætlast. Og ef við klárum þetta með djarfri fullyrðingu þá virðist svo sem forritari sem lætur gervigreindina skapa hugverk fyrir sig eigi höfundarrétt að því.
Gildir þá ekki það sama um önnur hugverk? Breytast ekki bara yfirhöfuð hlutverk rithöfunda, ritara bréfa, listmálara og annarra sem skapa? Munu þeir ekki segja gervigreindinni fyrir og láta hana um erfiðið en þeir sjálfir aðeins leggja fram forsendurnar og meta á eftir hvernig til tókst og láta gervigreindina endurtaka sig en niðurstaðan er ekki nógu góð? Hver er þá skaparinn, höfundur barnabókar sem gefur gervigreindinni fyrirmæli um hvernig og hvað hún á að skrifa eða gervigreindin sjálf sem skapaði bókina? Samkvæmt því sem gerist í tölvuheiminum þá er sá sem gaf fyrirmælin höfundurinn og hann hefur höfundarréttinn. Þess ber samt að geta að mikil samnýting á kóða á sér stað í tölvuheiminum, einkum og sér í lagi innan stofnana, en líka eru til staðar stórfelldar veitur með gjafahugbúnaði. Það gæti orðið eins í listum. Þá munu listamennirnir geta tekið nafnlausa list sem fyrir er og þróað hana áfram í sínu nafni. Það hefur raunar alltaf verið gert.
Ég er ekki sérfróður um höfundarrétt. En veit ekki betur en að gervigreindin geti höfundar ef hún er beðin um það. Að geta höfundar er grundvöllur þess að virða sæmdarrétt. Og ef menn telja að hugverk sín seljist síður í raunheimum ef gervigreindin hefur sett krumlurnar í þau þá er rétt að geta þess að gervigreindin vekur líka athygli á hugverkum sem annars lægju í þagnargildi. Annars ætla ég ekki að fullyrða um hvert hlutfall verður milli birtingarforma listar og þekkingar í framtíðinni.
Hræðsla og íhaldssemi eru kannski mestu óvinir nýjunga. Og framfarnar í upplýsingatækni verða sífellt meiri og meiri, eftir því sem hraði þróunarinnar eykst – sem hann óneitanlega gerir og hefur gert frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar (Moors-lögmál) – og mun kannski bæta verulega í þann hraða með aukinni forritunargetu gervigreindarinnar. Við þurfum því að takast á við tíðari breytingar en nokkur önnur kynslóð hefur gert áður. Því hlutverki þurfum við að taka bæði af gagnrýni gagnvart hættum og manndómi og sjá til þess að tæknin sé notuð á jákvæðan hátt. Að grafa höfuðið í sandinn og hafa allt á hornum sér er ekki valkostur.
Við erum því stödd í ákveðinni nauðhyggju. Við verðum að taka nýrri tækni vel og hagnýta hana til að hámarka auðlegð þjóðarinnar og efla samkeppnishæfni hennar miðað við aðrar þjóðir. Þannig mun velsæld aukast og frítími aukast – breytingar sem við höfum talið eftirsóknarverðar. Enginn veit hvað gerist ef við drögumst aftur úr, hvað lífskjararýnunin og afturförin gerist hratt. Fræðimenn hafa talað um frítíma sem frelsi og um frítíma eins og hann sé af hinu góða – en nú eru jafnvel settar spurningar við það – er frítími ein af hættum gervigreindarinnar? Alla vega er einhver atvinnuþátttaka líklegt til að rjúfa einangrun og draga úr áfengissjúkdómum – það þekkjum við hjá öldruðum (um 60% aldraða hafa góða starfsgetu en mega de-facto ekki vinna frá 65-70 ára aldri og því fylgja einsemd og alkóhólismi). Látum það liggja milli hluta hvort aukin velsæld og frítími sé góð breyting eða ekki. En ef frítími eykst ekki mun framleiðni aukast af því að starfsmenn munu komast yfir mikið fleira en þeir gerðu áður. En ljúkum þessu líka með fullyrðingu – enginn vafi er á því að gervigreindin mun stórefla listsköpun og gera með réttum fyrirmælum betri list en hefur áður sést.
Þá komum við aftur að stjórnvöldum, Alþingi og Stjórnarráðinu, upplýsingagjöf, sjálfvirkni og vinsamlegu spjalli opinberrar gervigreindar við almenning. Að mínu viti er forsenda upplýsingasamfélags á grundvelli hinnar nýju tækni að öll íslensk þekking sé lögð út á netið t.d. í íslenskt mállíkan (sem er miðlæg þjónustustöð gervigreindarinnar), en þaðan mun hún dreifast í önnur mállíkön. Þá á ég við öll opinber gögn, fræði og vísindi og öll list og önnur hugverk sem möguleiki er að ná í. Líka allir pappírar, nýir sem gamlir, enda enn þá dæmt eftir Jónsbók. Mér er ljóst að mikill áhugi er á því að íslenskan verði gjaldgengt mál í framtíðartækni og veit ekki betur en unnið sé á því sviði af stjórnvöldum og leiðandi tæknifólki. Það er eina málið í þessu efni sem ég hef ekki áhyggjur af, nógir aðrir eru til þess.
En allt þarf út í gervigreindina. Það er hún sem mun kenna börnunum okkar að lesa og skrifa, fræðimönnunum, skrifstofufólkinu, iðnaðarmönnunum og öðrum að vinna, listafólkinu að skapa list sína – og því betur sem við fóðrum hana því betur tekst henni til. Og eins og vefurinn var hagnýttur af Alþingi skömmu eftir að hann varð til sem leiddi til viðurkenningar hans sem upplýsingaverkfæris þá þarf að ganga í þetta verk strax. Klukkan slær Alþingi, Stjórnarráðinu, fréttafólki og leiðandi fólki í almannarýminu. Það er ekki eftir neinu að bíða, leggja þarf íslenska þekkingu fram til að hagnýting gervigreindarinnar gagnist okkur öllum sem best.
(Birt á Facebook 30. apríl 2026.)